---२७ जानेवारी २००६ ---
बीप बीप... बीप बीप...
टोरांटो एअरपोर्टच्या टर्मिनल १ मध्ये 'आर्सेलर' या जगातल्या दोन नंबरच्या स्टील कंपनीच्या CEO चा; गाय डॉलेचा मोबाईल वाजला.
अनोळखी नंबर मोबाईल स्क्रीन वर बघून तो गोंधळला. पाच तास पुढे.. लंडनहून तो फोन आला होता.
गाय डॉले : "येस..?"
पलीकडचा आवाज:
"गाय, धिस इस लक्ष्मी मित्तल. आय अॅम कॉलींग यू अॅज अ मॅटर ऑफ कर्टसी टू टेल यू दॅट, टूमॉरो;
मित्तल स्टील विल बी अनाऊन्सिंग अॅन ऑफर डिरेक्टली टू यूअर शेअरहोल्डर्स फॉर ऑल द शेअर्स ऑफ आर्सेलर"
क्लिक! (गाय डॉलेने कॉल कट केला.)
लक्ष्मी मित्तल: "आय कांट बीलीव्ह इट.. ही हंग अप ऑन मी.!!!"
(जगातल्या पाचव्या श्रीमंत व्यक्तीला, संभाषण सुरू असताना आपला फोन समोरच्याने बंद करणे हा अनुभव विरळाच असावा!)
आणि एका कॉर्पोरेट वॉर ला सुरूवात झाली...
एका बाजूला होती 'मित्तल स्टील'
लंडन मध्ये मुख्य कार्यालय असलेली जगातली एक नंबरची स्टील कंपनी. भारतीय मालक आणि मॅनेजमेंट टीम मध्ये बहुतांशी भारतीय लोक असल्यामुळे, भारतात एकही कारखाना नसतानाही भारतीयत्वाचा शिक्का बसलेली 'युरोपीयन कंपनी'
दुसरीकडे होती 'आर्सेलर'
लक्झंबर्ग मध्ये मुख्य कार्यालय असलेली जगातली दोन नंबरची स्टील कंपनी. लक्झंबर्ग मध्ये अधिकाधीक रोजगार निर्माण करणारी व अर्थकारणात महत्वाची भूमीका पार पाडणारी सरकारची आवडती कंपनी. लक्झंबर्ग सरकारचे बरेचसे आर्थीक निर्णय स्टील उद्योगावर आणि अपरिहार्यपणे आर्सेलरवर अवलंबून होते.
आर्सेलर मॅनेजमेंट टीम त्यावेळी 'डोफॅस्को' या कॅनडातील स्टील कंपनीला विकत घेण्याचे सोपस्कार पूर्ण करून घरी, लक्झंबर्गला निघाली होती. ही बातमी ऐकून त्यांच्यामध्ये खळबळ माजली.
मित्तल स्टील इतक्या लगेच आर्सेलर विकत घेण्याच्या मागे लागेल हे हे कुणालाच अपेक्षीत नव्हते. लक्ष्मी मित्तलची नजर एक दिवस आर्सेलरवर पडणार याचा सर्वांनाच अंदाज होता.. "पण आत्ता??" मित्तल स्टीलने या आधीचे मर्जर फक्त ३ महिन्यांपूर्वी युक्रेन मधील 'क्रायवोरीझ्स्टाल' बरोबर केले होते; ते ही भरभक्कम ४.८४ बिलीयन डॉलर्सचे. 'क्रायवोरीझ्स्टाल' च्या लिलावात आर्सेलरने कडवी लढत दिली होती पण बाजी मित्तल स्टील ने मारली होती. या मर्जरची हवा शांत होण्या आधीच मित्तल स्टीलची ही चाल सर्वस्वी अनपेक्षीत होती.
'मित्तल आर्सेलर' मर्जरची पाळेमुळे त्याच लिलावात रोवली गेली होती. २५ ऑक्टोबर २००५ ला.
युक्रेन सरकारने 'क्रायवोरीझ्स्टाल' ची राखीव किंमत २ बिलीयन डॉलर्स ठरवली असताना व अपेक्षीत किंमत ३ बिलीयन डॉलर्स असताना, मित्तल स्टीलला 'क्रायवोरीझ्स्टाल' विकत घेण्यासाठी तब्बल ४.८४ बिलीयन डॉलर्स मोजावे लागले होते, तेही ६० ते ६५ बोलींनंतर. 'आर्सेलर' आणि 'स्मार्ट ग्रूप' या दोन कंपन्यांनी लिलावा दरम्यान किंमत सतत वाढवत ठेवली होती.
जर आर्सेलर या लिलावात नसती तर 'क्रायवोरीझ्स्टाल' साठी कमीतकमी १ बिलीयन डॉलर्स कमी मोजावे लागले असते हे 'आदित्य मित्तल' च्या लगेचच लक्षात आले.
'आदित्य मित्तल' - लक्ष्मी मित्तलचा मुलगा. फक्त इतकीच ओळख नाही तर व्हार्टन बिझनेस स्कूल मध्ये शिक्षण घेवून, कांही महिने 'क्रेडीत स्वीस' या इन्व्हेस्टमेंट बँकींग फर्म मध्ये नोकरी. २००१ च्या मंदीनंतर मित्तल स्टील ने जगभर केलेल्या बेफाम घोडदौडी मागचा 'ब्रेन'.
केवळ १५ वर्षामध्ये ४७ कंपन्या अॅक्वायर करणार्या मित्तल स्टीलच्या अलीकडील घडामोडींमध्ये शांतपणे पण अत्यंत महत्त्वाची भूमीका बजावणारा मित्तल स्टील चा CFO आणि Head of M&A (Merger & Acquisition)
जगातल्या एक आणि दोन नंबरच्या स्टील कंपन्यांमधील वर्चस्वाच्या खेळात संपूर्ण जगभरचे मार्केट खूपच छोटी जागा ठरणार आणि याचे नुकसान या दोन्ही कंपन्यांनाच होणार याची जाणीव चाणाक्ष मित्तल पितापुत्रांना झाली. प्रचंड वेगाने वाढणार्या मित्तल स्टीलचा चढता आलेख तसाच चढता ठेवण्यासाठी हे दोघे प्रयत्नशील होते व सध्याच्या परिस्थीतीत आर्सेलरला आपल्यात सामावून घेणे हाच एकच पर्याय राहिला आहे यावर दोघांचे एकमत झाले.
त्याच आठवड्यात हालचाली सुरू झाल्या.. फ्रेंडली डीलचे प्रयत्न सुरू झाले. जर संपूर्ण मर्जर शक्य नसेल तर मार्केट, प्रॉडक्ट यांमध्ये कुठे एकत्र येणे शक्य आहे का याची चाचपणी मित्तल द्वयी करू लागली. लक्ष्मी मित्तल आणि गाय डॉले यांची एखादी 'मिटींग' होणे शक्य आहे का याची शक्यता आदित्य व टीम अजमावू लागले.
त्याच दरम्यान आदित्य मित्तलने आर्सेलर 'अभ्यासण्यास' सुरूवात केली. आर्सेलर चे मार्केट, फायनान्स, स्ट्रॅटेजीज व प्रोजेक्शन्स कसे आहे व त्याचा मित्तल स्टील ला कसा उपयोग होईल.. नवीन कंपनी तयार झाली तर स्टील उद्योगाच्या जागतीक नकाशावर काय काय बदल होतील असे बरेच पैलू या अभ्यासाला होते.
मित्तल एक ना एक दिवस आर्सेलर कडे रोख वळवणार याची भिती खुद्द आर्सेलर मध्ये सर्वांनाच होती. योग्य प्रत्युत्तर देण्याची तयारी त्यांनीही सुरू केली.
'प्रोजेक्ट टायगर' नावाच्या एक प्रोजेक्टची सुरूवात केली गेली. आर्सेलरची पुढील धोरणे लक्षात घेवून जगातील अत्यंत महत्त्वाच्या कंपन्या विकत घेणे, मार्केट शेअर वाढवत नेणे, कंपनीची बाजारातील किंमत वाढवणे, स्पर्धकांवर नजर ठेवून त्यानुसार आपल्या चाली ठरवणे या उद्देशाने 'प्रोजेक्ट टायगर' सुरू झाला. या सगळ्या मागचे 'टारगेट' होते 'मित्तल स्टील'.
कोणत्याही मार्गाने आर्सेलर ला मित्तल स्टील च्या हातात सापडू न देणे, मित्तल स्टीलची इत्यंभूत माहिती ठेवणे आणि पितापुत्र पुढे नक्की काय करणार याची सर्व माहिती मिळवणे यावर 'प्रोजेक्ट टायगर' ने लक्ष केंद्रीत केले होते.
लक्ष्मी मित्तल म्हणजे "द मून"व 'आदित्य' म्हणजे "अॅडम"अशी टोपणनावे वापरून हा प्रोजेक्ट अत्यंत गुप्तरीत्या सुरू होता. व आर्सेलर मॅनेजमेंट 'प्रोजेक्ट टायगर टीम' वर खूष होती.
युक्रेन मध्ये अपयशी ठरल्याचा बदला आर्सेलरने 'डोफॅस्को' या कॅनेडीयन कंपनीला अॅक्वायर करून घेतला आणि आपले स्थान आणखी पक्के केले.
फ्रेंडली बीड साठी लक्ष्मी मित्तल ने केलेले सर्व प्रयत्न फोल ठरले. गाय डॉले शी मध्यस्तांद्वारे बोलणे करून पाहिले. प्रत्यक्ष भेटण्याचा प्रयत्न झाला, एकदा गाय डॉले व एका सहकार्याला मित्तलनी आपल्या प्रासादतुल्य घरी बोलावूनही बोलते करण्याचा प्रयत्न केला. काहीच निष्पन्न झाले नाही.
कंपनी स्ट्रक्चर, कल्चर वेगवेगळे आहे अशी कारणे देवून आर्सेलरकडून कोणत्याही संभाषणाला पूर्णविराम दिला जात होता.
वरवर सगळे शांत व सुरळीत वाटत होते पण ही वादळापूर्वीची शांतता ठरणार होती.
या परिस्थितीत अचानकपणे मित्तल स्टीलने आर्सेलर विरूध्द 'होस्टाईल बिड' ची घोषणा केली व सारा युरोप ढवळून निघाला...
२२.८ बिलीयन डॉलर्स. इतकी प्रचंड किंमत मोजायची तयारी दाखवून मित्तल नी आपले हेतू स्पष्ट केले. स्टील उद्योगाचा चेहरामोहरा बदलणार याची सर्वांना जाणीव झाली. पण सगळे इतके सोपे नव्हते; सोपे असणारही नव्हते, आणि याचीही सर्वांना कल्पना होती.
सगळ्यात मोठा अडसर होता आर्सेलर मॅनेजमेंटचा. फ्रेंडली डीलला नकार देणारी ही मॅनेजमेंट टीम 'होस्टाईल बीड' ला सर्वशक्तीनीशी; सर्व मार्गाने तोंड देणार हे उघड होते.
आर्सेलरचे घर - लक्झंबर्ग, फ्रान्स, बेल्जीयम, स्पेन आणि खुद्द लंडन मध्ये वेगवेगळ्या प्रतिक्रिया उमटल्या. सर्वांनाच हे अविश्वसनीय वाटत होते.
आर्सेलर, लेबर युनीयन्स, या सर्व देशातले मंत्री, लक्झंबर्गचे राष्ट्रपती, कॉम्पीटीशन कमीशनर्स सगळे जण एकत्र येवून मित्तल स्टीलच्या विरोधात उभे राहिले.
प्रत्येकाचे वेगवेगळे हितसंबंध गुंतले होते.
आर्सेलरला 'स्वत्व' जपायचे होते. मित्तल स्टील बरोबर मर्ज होवून आपली 'ओळख' पूर्णपणे मिटून द्यायची नव्हती.
लेबर युनीयन्स ना व प्लँट बंद होण्याची व कामगारांच्या नोकर्यांची चिंता होती.
लक्झंबर्ग, फ्रान्स, बेल्जीयम, स्पेन ला आर्सेलरने त्यांच्या देशात केलेल्या गुंतवणुकीची व भविष्यकालीन धोरणांची काळजी होती.
कॉम्पीटीशन कमीशनर्स ना स्वच्छ व्यवहारांची आणि एकाधिकारशाहीची शंका होती.
लक्झंबर्गचे राष्ट्रपती व मंत्रीमंडळ नवीन कंपनीचे मुख्य कार्यालय लक्झंबर्ग बाहेर जावू नये याच्या विवंचनेत गुंतले होते.
या सगळ्यांमध्ये एकच समान दुवा होता की मित्तलना रोखायचे.
कोणत्याही देशाला, सरकारला, कुणा पदाधिकार्याला न कळवता अचानकपणे केलेली घोषणा पचवणे सर्वांनाच जड गेले. कारण..?
"युरोप मध्ये अशा गोष्टी या पध्दतीने केल्या जात नाहीत"
युरोपीयन कमीशन, देशांतर्गत सरकार, वाणिज्य मंत्री, कॉम्पीटीशन ऑथॉरीटीज यांना आधी संपूर्णपणे कल्पना देवून, विश्वासात घेवून भविष्यकालीन धोरणे / बदल वगैरे कळवून मगच पुढच्या हालचाली करायच्या ही सर्वमान्य पध्दत.
याला उघडपणे छेद देत मित्तलनी अत्यंत धाडसी पाऊल टाकले होते.
पांच वेगवेगळे देश, त्यांचे वेगवेगळे नियम, वेगवेगळे कायदे या सर्वांवर असणारा युरोपीय संघटनेचा अंकुश आणि या सर्वांचे डील बाबतचे प्रतिकूल मत याला तोंड द्यावे लागणार हे मित्तलना माहिती होते. वेगवेगळ्या क्षेत्रातील ३०० तज्ञ लोक यासाठी अहोरात्र झटत होते. मित्तल स्टीलच्या बाजूने इन्व्हेस्टमेंट बँकर्स ची फौज उभी केली गेली होती.
अशीच फौज आर्सेलरने ही उभी केली.
मित्तल स्टीलच्या बाजूने,
Goldman Sachs
Credit Suisse
HSBC
Citi Group
Societe Generale
आर्सेलरच्या बाजूने
Merrill Lynch
Morgan Stanley
Deutsche Bank AG
BNP Paribhas SA and UBS AG.
तर लक्झंबर्गला सरकारचे सल्लागार होते, JP Morgan Chase and Co.
ही फक्त इन्व्हेस्टमेंट बँकर्स ची यादी. लॉ फर्म, PR फर्म, अकाऊंटन्ट्स, कम्युनीकेशन एक्स्पर्ट्स या व अशा अनेक टीम्स एकाच वेळी मैदानात उतरल्या होत्या.
जगभरातले Who's Who एकतर या डीलमध्ये या ना त्या कारणाने गुंतले होते नाहीतर खूप बारकाईने लक्ष ठेवून होते.
(अवांतर - या डीलनंतर वरील सगळ्या फर्म्सना मिळालेली अॅडवायझरी फी होती तब्बल ३०० मिलीयन डॉलर्स)
पुढे काय होणार याची सर्वांनाच उत्सुकता होती.
कोणतीही चर्चा न करता, डील मधले मुद्दे विचारान न घेता आर्सेलर मॅनेजमेंटने तिसर्याच दिवशी मित्तल स्टीलची ऑफर नाकारली.
पुढचे पांच महिने मित्तल पितापुत्र वेगवेगळ्या देशांना भेटी देत होते. राज्यकर्ते, मंत्री, युरोपीयन कमीशनचे अधिकारी, देशांतर्गत सरकारचे पदाधिकारी, कॉम्पीटीशन कमीशनर्स, शेअरहोल्डर्स ना भेटत होते. ऑफर मागची कल्पना. स्टील उद्योगाचे भवितव्य. जागतीक स्टील उद्योगातील युरोपचे स्थान, महत्त्व अशा गोष्टी पटवून दिल्या जात होत्या.
या पांच महिन्यांच्या दरम्यान मित्तल पितापुत्रांनी ७५० तासांपेक्षाही जास्त विमान प्रवास केला (साधारणपणे २५ वेळा जगप्रदक्षिणा होईल इतके) बाकीच्या लोकांसाठी मित्तल स्टीलने जेट विमाने भाड्याने घेतली होती.
या दरम्यान आर्सेलर CEO गाय डॉले वेगळ्याच कारणासाठी चर्चेत राहिला..
मित्तल स्टीलला "कंपनी ऑफ इंडीयन्स",
मित्तल स्टीलने कमावलेल्या पैशाला 'monnaie de singe' म्हणजेच 'monkey money'
लक्ष्मी मित्तलना 'खोटे बोलणारा / खरे लपवणारा माणूस'
आर्सेलर म्हणजे 'खरे अत्तर' आणि मित्तल स्टील म्हणजे 'यु-डी-कलोन'
अशी विशेषणे वापरून स्वत:साठी आणि स्वत:च्या कंपनीसाठी परिस्थीती आणखी बिकट करून घेतली.
१९ मे २००६ ला मित्तलनी आपली ऑफर ३४ % ने वाढवली. कंपनी स्ट्रक्चर बदलायचे मान्य केले व नवीन कंपनी मधला फॅमीली स्टेक ५०% च्या खाली न्यायचीही तयारी ठेवली.
लक्ष्मी मित्तल चर्चेसाठी अजूनही वाट बघत होते. त्यांच्या प्रयत्नांना आर्सेलर मधून कोणीच दाद देत नव्हते.
दरम्यान आर्सेलरने एक व्हाईट नाईट शोधून काढला. "सेव्हरस्टाल" रशीयन स्टील कंपनी.
२६ मे २००६ ला आर्सेलरने "सेव्हरस्टाल" बरोबर मर्जर ची घोषणा केली.
मित्तल स्टील साठी हा मोठा धक्का होता. इतके सारे प्रयत्न वाया गेल्यामुळे सगळेच जण सुन्न झाले. मित्तल स्टील ला पुढे अंधार दिसत होता.
चार महिने सर्व शक्तीनीशी लढलेल्या लढाईत त्यांच्या समोर दुसरेच कोणीतरी जिंकत होते...
स्वतः लक्ष्मी मित्तल, आदित्य, या डील वर काम करणारा 'कोअर ग्रूप', विविध क्षेत्रातले सल्लागार आणि तज्ञ सगळेच जण निराश झाले. नक्की कोणत्या गोष्टीमुळे अचानक सगळ्या गोष्टी बदलल्या याचा विचार सुरू झाला. या डीलसाठी वेगवेगळ्या कामात गुंतलेले व देशोदेशी विखुरलेले सगळे मॅनेजर्स एकत्र आले आणि अत्यंत वाईट मनस्थितीत मीटींग सुरू झाली..
आर्सेलरमध्येही त्याच वेळी एक भव्य मीटींग सुरू झाली. 'सेव्हरस्टाल' चा सर्वेसर्वा अलेक्सी मॉरडॅशॉव पहिल्यांदाच आर्सेलर च्या मीटींगमध्ये सहभागी होत होता. आर्सेलर मॅनेजमेंट सगळ्यांना धन्यवाद देत होते, आभार मानत होते. आपले अस्तीत्व जपल्याच्या, स्वत:चे नाव शाबूत ठेवल्याच्या आणि एक होस्टाईल बीड परतावून लावल्याच्या आनंदात सर्वजण मश्गूल झाले होते. स्वतःची पाठ थोपटून घेण्याची स्पर्धा सुरू झाली.
'आर्सेलर सेव्हरस्टाल' फ्रेंडली मर्जर ची इत्यंभूत माहिती मिळताच मित्तल स्टील आणि शेअरहोल्डर्स हादरून गेले. मित्तल स्टीलने दिलेली ऑफर सर्वच पातळ्यांवर सेव्हरस्टाल पेक्षा वरचढ होती तरीही आर्सेलरने सेव्हरस्टाल बरोबर हात मिळवावेत हे कुणालाच पटले नव्हते.
सेव्हरस्टाल बरोबरची डील आर्सेलरला कधीही फायदेशीर ठरणार नव्हती.
मित्तल आणि टीम याच क्षणाची वाट बघत होते.
इन्व्हेस्ट्मेंट बँकर्स, कम्युनीकेशन टीम, PR टीम सगळे जण कामाला लागले.
'सेव्हरस्टाल आर्सेलर' डील आणि 'मित्तल आर्सेलर' डील मधला फरक, त्याचे स्टील उद्योग आणि युरोपीयन मार्केटवर होणारे दूरगामी परीणाम सगळीकडे झळकू लागले. आर्सेलरच्या इन्व्हेस्टर्स आणि शेअरहोल्डर्सचे फोन खणखणू लागले, मोबाईल गुणगुणू लागले आणि मेलबॉक्स भरून वाहू लागले. संपर्काचे एकही साधन शिल्लक न ठेवता मित्तल स्टीलचे वेगवेगळे टीम मेंबर्स बेगुमानपणे व अत्यंत सावधपणे हे सगळे जिथे शक्य होईल त्या त्या ठिकाणी मांडत होते. मित्तल स्टीलच्या बाजूने शेअरहोल्डर्सचे पारडे झुकू लागले.
ज्यांचे आर्सेलरमध्ये मोठ्या प्रमाणात शेअर्स आहेत अशा काही खास शेअरहोल्डर्सना लक्ष्मी मित्तल स्वत: भेटून परिस्थीती विषद करत होते व त्यांचे मत मित्तल स्टीलच्या बाजूने वळवून घेत होते.
केवळ ४ ते ५ दिवसातच आर्सेलरच्या ३० % ते ३५ % शेअरहोल्डर्सना आपल्याकडे वळवून घेण्यात मित्तल स्टील यशस्वी झाले आणि आर्सेलर मॅनेजमेंट च्या पायाखालची जमीन सरकू लागली.
या सर्व घडामोडींवर युरोपीयन कमीशनर्स व रेग्यूलेटर्स खूप बारकाईने लक्ष ठेवून होते. विविध उद्योगांमध्ये युरोपचे रशीयावर असलेले अवलंबीत्व त्यांच्या चिंतेचा विषय होता. त्यात स्टील उद्योगाची भर पडू देणे युरोपीयन उद्योगांना परवडणारे नव्हते.
यादरम्यान मित्तल स्टीलच्या ऑफरला युरोपीयन कमीशनर्सनी हिरवा झेंडा दाखवला आणि मित्तल टीमचे मनोधैर्य आणखी उंचावले.
या परिस्थीतीत शेवटचा वार केला भारतीय सरकारने.
फेब्रुवारी २००६ मध्ये ज्यावेळी फ्रेंच राष्ट्रपती जॅक शिराक भारतभेटीवर आले होते त्यावेळी मित्तलनी होस्टाईल बीड ची घोषणा करून जवळ जवळ महिना होत आला होता. 'भारतीयत्वाच्या' मुद्द्यावरून युरोपीयन देशांचा या डीलला असलेल्या विरोध आणि पक्षपातीपणा विरूध्द भारतीय पंतप्रधान आणि मंत्रीमंडळाने निषेध नोंदवला होता..
तोच धागा पकडून भारताच्या वाणिज्य मंत्र्यांनी (कमल नाथ) 'सेव्हरस्टाल आर्सेलर' डील वर आणि त्यावर असलेली युरोपीयन देशांची दुटप्पी भूमीका यावर कडक शब्दात ताशेरे ओढले, वर्णभेदाचा निषेध म्हणून अप्रत्यक्षपणे "कॉमर्स वॉर" ची घोषणा केली.
तरीही शेवटचा प्रयत्न म्हणून आर्सेलर मॅनेजमेंटने आपले मत रेटून नेत 'सेव्हरस्टाल आर्सेलर' डील वर शिक्कामोर्तब केले. हा निर्णय अत्यंत वादग्रस्त ठरला.
आर्सेलरचे शेअरहोल्डर्स, कामगार संघटना, इन्व्हेस्टर्स (ज्यामध्ये व्यक्तींबरोबर कांही देशांचाही समावेश होता) आणि ते सर्व देश ज्यांचा आर्सेलरच्या डोक्यावर हात होता त्यांना हा निर्णय पटणे शक्यच नव्हते.
'शेअरहोल्डर्स चे हित जपले जात नाहीये' या कारणाने शेअरहोल्डर्सच्या प्रतिनिधींनी आर्सेलर मॅनेजमेंटला खडसावले.
युरोपीयन कमीशन ने या निर्णयाबाबत प्रश्नचिन्ह उपस्थीत केले आणि आर्सेलरवर बरेच निर्बंध लादले.
कामगार संघटनाही मित्तल स्टीलच्या बाजूने उभ्या राहिल्या.
या दरम्यान झालेल्या एका ' आर्सेलर शेअरहोल्डर्स मीट' मध्ये विक्रमी संख्येने शेअरहोल्डर्स उपस्थीत राहिले व 'सेव्हरस्टाल आर्सेलर' डीलच्या विरोधात मतदान करून मित्तल स्टीलचे पारडे आणखी जड केले.
परिस्थितीची अचूक जाण असलेल्या लक्ष्मी मित्तनी आपली ऑफर आणखी वाढवली व ३३.७ बिलीयन डॉलर्स पर्यंत नेवून ठेवली (त्यावेळचे १,५२,००० कोटी रूपये). कंपनीतला मित्तल कुटूंबाचा हिस्सा ४५%च्या खाली घेतला आणि बोर्ड ऑफ डिरेक्टर्सची संख्या १८ पर्यंत वाढवून त्यापैकी फक्त ६ जागा स्वतःकडे ठेवल्या.
या ऑफरला नकार देण्यासाठी आर्सेलर मॅनजमेंटला कारण सापडणे शक्यच नव्हते.
मित्तल स्टीलकडून सतत पाच महिने अव्याहतपणे काम करणार्या ३०० लोकांच्या टीमच्या प्रयत्नांना यश आले व २५ जून २००६ ला जगातली पहिल्या १००+ मिलीयन टन उत्पादन करणार्या "आर्सेलर मित्तल " ची घोषणा झाली.
जगातली सर्वात मोठी स्टील कंपनी.. जागतीक स्टील उत्पादनात व १०% वाटा असणारी 'आर्सेलरमित्तल' दुसर्या क्रमांकाच्या प्रतिस्पर्ध्यापेक्षा तिपटीने मोठी होती यावरून या कंपनीचा अवाका लक्षात यावा.
विजयी क्षण.
लक्ष्मी मित्तल - जोसेफ किंच (आर्सेलर चेअरमन) - आदित्य मित्तल
विजयी हास्य
सद्यस्थिती -
२००८ च्या मंदीमुळे आर्सेलरमित्तलचे उत्पादन प्रचंड प्रमाणात कमी झाले पण २००९ नंतर मार्केटबरोबर तेही सावरत आहे.
स्टील उत्पादन - मिलीयन टन मध्ये
२००७ - ११६.४ MT
२००८ - १०३.३ MT
२००९ - ७७.५ MT
२०१० - ९८.२ MT
२०११ - ९७.२ MT
२०११फॅक्ट फाईल
Revenue..............-....US$ 93.973 Billion
Operating Income....-....US$ 04.898 Billion
Profit..................-....US$ 02.263 Billion
Total Assets..........-....US$ 121.88 billion
Total Equity..........-....US$ 56.690 billion
Employees...........-....261,000
'आर्सेलरमित्तल' ला जोरदार पर्याय उभा करण्यात चीन यशस्वी झाला आहे. जगातल्या ३० मोठ्या स्टील कंपन्यांच्या यादीत चीनच्या १० कंपन्या असून त्यांचे एकत्रीत उत्पादन ३०० मिलीयन टन च्या जवळपास आहे.
३० जून २०१० ला युरोपीयन कमीशन ने १७ स्टील कंपन्याना "Price Fixing Scandal" साठी ५१८ मिलीयन युरो इतका प्रचंड दंड ठोठावला. इथेही 'आर्सेलरमित्तल' आघाडीवर होते, 'आर्सेलरमित्तल' ला सर्वात जास्त दंड सहन करावा लागला.
भारतीय स्टील उद्योगातील 'आर्सेलरमित्तल'चा सहभाग हा एक वादग्रस्त विषय आहे, बरेच मोठे प्रकल्प, बरीच वर्षे लालफितीत अडकले आहेत - पण ती चर्चा इथे नको.
*************** संदर्भ ***************
विकीपीडीया
इंटरनॅशनल स्टील स्टॅटिस्टीक ब्यूरो
२००६ च्या दरम्यान प्रसिध्द झालेली व जालावर उपलब्ध असलेली वर्तमानपत्रे
http://strat.in
कोल्ड स्टील च्या संदर्भाने मिळालेली माहिती आणि जालावरची असंख्य पाने.
**********************************
बीप बीप... बीप बीप...
टोरांटो एअरपोर्टच्या टर्मिनल १ मध्ये 'आर्सेलर' या जगातल्या दोन नंबरच्या स्टील कंपनीच्या CEO चा; गाय डॉलेचा मोबाईल वाजला.
अनोळखी नंबर मोबाईल स्क्रीन वर बघून तो गोंधळला. पाच तास पुढे.. लंडनहून तो फोन आला होता.
गाय डॉले : "येस..?"
पलीकडचा आवाज:
"गाय, धिस इस लक्ष्मी मित्तल. आय अॅम कॉलींग यू अॅज अ मॅटर ऑफ कर्टसी टू टेल यू दॅट, टूमॉरो;
मित्तल स्टील विल बी अनाऊन्सिंग अॅन ऑफर डिरेक्टली टू यूअर शेअरहोल्डर्स फॉर ऑल द शेअर्स ऑफ आर्सेलर"
क्लिक! (गाय डॉलेने कॉल कट केला.)
लक्ष्मी मित्तल: "आय कांट बीलीव्ह इट.. ही हंग अप ऑन मी.!!!"
(जगातल्या पाचव्या श्रीमंत व्यक्तीला, संभाषण सुरू असताना आपला फोन समोरच्याने बंद करणे हा अनुभव विरळाच असावा!)
आणि एका कॉर्पोरेट वॉर ला सुरूवात झाली...
एका बाजूला होती 'मित्तल स्टील'
लंडन मध्ये मुख्य कार्यालय असलेली जगातली एक नंबरची स्टील कंपनी. भारतीय मालक आणि मॅनेजमेंट टीम मध्ये बहुतांशी भारतीय लोक असल्यामुळे, भारतात एकही कारखाना नसतानाही भारतीयत्वाचा शिक्का बसलेली 'युरोपीयन कंपनी'
दुसरीकडे होती 'आर्सेलर'
लक्झंबर्ग मध्ये मुख्य कार्यालय असलेली जगातली दोन नंबरची स्टील कंपनी. लक्झंबर्ग मध्ये अधिकाधीक रोजगार निर्माण करणारी व अर्थकारणात महत्वाची भूमीका पार पाडणारी सरकारची आवडती कंपनी. लक्झंबर्ग सरकारचे बरेचसे आर्थीक निर्णय स्टील उद्योगावर आणि अपरिहार्यपणे आर्सेलरवर अवलंबून होते.
आर्सेलर मॅनेजमेंट टीम त्यावेळी 'डोफॅस्को' या कॅनडातील स्टील कंपनीला विकत घेण्याचे सोपस्कार पूर्ण करून घरी, लक्झंबर्गला निघाली होती. ही बातमी ऐकून त्यांच्यामध्ये खळबळ माजली.
मित्तल स्टील इतक्या लगेच आर्सेलर विकत घेण्याच्या मागे लागेल हे हे कुणालाच अपेक्षीत नव्हते. लक्ष्मी मित्तलची नजर एक दिवस आर्सेलरवर पडणार याचा सर्वांनाच अंदाज होता.. "पण आत्ता??" मित्तल स्टीलने या आधीचे मर्जर फक्त ३ महिन्यांपूर्वी युक्रेन मधील 'क्रायवोरीझ्स्टाल' बरोबर केले होते; ते ही भरभक्कम ४.८४ बिलीयन डॉलर्सचे. 'क्रायवोरीझ्स्टाल' च्या लिलावात आर्सेलरने कडवी लढत दिली होती पण बाजी मित्तल स्टील ने मारली होती. या मर्जरची हवा शांत होण्या आधीच मित्तल स्टीलची ही चाल सर्वस्वी अनपेक्षीत होती.
'मित्तल आर्सेलर' मर्जरची पाळेमुळे त्याच लिलावात रोवली गेली होती. २५ ऑक्टोबर २००५ ला.
युक्रेन सरकारने 'क्रायवोरीझ्स्टाल' ची राखीव किंमत २ बिलीयन डॉलर्स ठरवली असताना व अपेक्षीत किंमत ३ बिलीयन डॉलर्स असताना, मित्तल स्टीलला 'क्रायवोरीझ्स्टाल' विकत घेण्यासाठी तब्बल ४.८४ बिलीयन डॉलर्स मोजावे लागले होते, तेही ६० ते ६५ बोलींनंतर. 'आर्सेलर' आणि 'स्मार्ट ग्रूप' या दोन कंपन्यांनी लिलावा दरम्यान किंमत सतत वाढवत ठेवली होती.
जर आर्सेलर या लिलावात नसती तर 'क्रायवोरीझ्स्टाल' साठी कमीतकमी १ बिलीयन डॉलर्स कमी मोजावे लागले असते हे 'आदित्य मित्तल' च्या लगेचच लक्षात आले.
'आदित्य मित्तल' - लक्ष्मी मित्तलचा मुलगा. फक्त इतकीच ओळख नाही तर व्हार्टन बिझनेस स्कूल मध्ये शिक्षण घेवून, कांही महिने 'क्रेडीत स्वीस' या इन्व्हेस्टमेंट बँकींग फर्म मध्ये नोकरी. २००१ च्या मंदीनंतर मित्तल स्टील ने जगभर केलेल्या बेफाम घोडदौडी मागचा 'ब्रेन'.
केवळ १५ वर्षामध्ये ४७ कंपन्या अॅक्वायर करणार्या मित्तल स्टीलच्या अलीकडील घडामोडींमध्ये शांतपणे पण अत्यंत महत्त्वाची भूमीका बजावणारा मित्तल स्टील चा CFO आणि Head of M&A (Merger & Acquisition)
जगातल्या एक आणि दोन नंबरच्या स्टील कंपन्यांमधील वर्चस्वाच्या खेळात संपूर्ण जगभरचे मार्केट खूपच छोटी जागा ठरणार आणि याचे नुकसान या दोन्ही कंपन्यांनाच होणार याची जाणीव चाणाक्ष मित्तल पितापुत्रांना झाली. प्रचंड वेगाने वाढणार्या मित्तल स्टीलचा चढता आलेख तसाच चढता ठेवण्यासाठी हे दोघे प्रयत्नशील होते व सध्याच्या परिस्थीतीत आर्सेलरला आपल्यात सामावून घेणे हाच एकच पर्याय राहिला आहे यावर दोघांचे एकमत झाले.
त्याच आठवड्यात हालचाली सुरू झाल्या.. फ्रेंडली डीलचे प्रयत्न सुरू झाले. जर संपूर्ण मर्जर शक्य नसेल तर मार्केट, प्रॉडक्ट यांमध्ये कुठे एकत्र येणे शक्य आहे का याची चाचपणी मित्तल द्वयी करू लागली. लक्ष्मी मित्तल आणि गाय डॉले यांची एखादी 'मिटींग' होणे शक्य आहे का याची शक्यता आदित्य व टीम अजमावू लागले.
त्याच दरम्यान आदित्य मित्तलने आर्सेलर 'अभ्यासण्यास' सुरूवात केली. आर्सेलर चे मार्केट, फायनान्स, स्ट्रॅटेजीज व प्रोजेक्शन्स कसे आहे व त्याचा मित्तल स्टील ला कसा उपयोग होईल.. नवीन कंपनी तयार झाली तर स्टील उद्योगाच्या जागतीक नकाशावर काय काय बदल होतील असे बरेच पैलू या अभ्यासाला होते.
मित्तल एक ना एक दिवस आर्सेलर कडे रोख वळवणार याची भिती खुद्द आर्सेलर मध्ये सर्वांनाच होती. योग्य प्रत्युत्तर देण्याची तयारी त्यांनीही सुरू केली.
'प्रोजेक्ट टायगर' नावाच्या एक प्रोजेक्टची सुरूवात केली गेली. आर्सेलरची पुढील धोरणे लक्षात घेवून जगातील अत्यंत महत्त्वाच्या कंपन्या विकत घेणे, मार्केट शेअर वाढवत नेणे, कंपनीची बाजारातील किंमत वाढवणे, स्पर्धकांवर नजर ठेवून त्यानुसार आपल्या चाली ठरवणे या उद्देशाने 'प्रोजेक्ट टायगर' सुरू झाला. या सगळ्या मागचे 'टारगेट' होते 'मित्तल स्टील'.
कोणत्याही मार्गाने आर्सेलर ला मित्तल स्टील च्या हातात सापडू न देणे, मित्तल स्टीलची इत्यंभूत माहिती ठेवणे आणि पितापुत्र पुढे नक्की काय करणार याची सर्व माहिती मिळवणे यावर 'प्रोजेक्ट टायगर' ने लक्ष केंद्रीत केले होते.
लक्ष्मी मित्तल म्हणजे "द मून"व 'आदित्य' म्हणजे "अॅडम"अशी टोपणनावे वापरून हा प्रोजेक्ट अत्यंत गुप्तरीत्या सुरू होता. व आर्सेलर मॅनेजमेंट 'प्रोजेक्ट टायगर टीम' वर खूष होती.
युक्रेन मध्ये अपयशी ठरल्याचा बदला आर्सेलरने 'डोफॅस्को' या कॅनेडीयन कंपनीला अॅक्वायर करून घेतला आणि आपले स्थान आणखी पक्के केले.
फ्रेंडली बीड साठी लक्ष्मी मित्तल ने केलेले सर्व प्रयत्न फोल ठरले. गाय डॉले शी मध्यस्तांद्वारे बोलणे करून पाहिले. प्रत्यक्ष भेटण्याचा प्रयत्न झाला, एकदा गाय डॉले व एका सहकार्याला मित्तलनी आपल्या प्रासादतुल्य घरी बोलावूनही बोलते करण्याचा प्रयत्न केला. काहीच निष्पन्न झाले नाही.
कंपनी स्ट्रक्चर, कल्चर वेगवेगळे आहे अशी कारणे देवून आर्सेलरकडून कोणत्याही संभाषणाला पूर्णविराम दिला जात होता.
वरवर सगळे शांत व सुरळीत वाटत होते पण ही वादळापूर्वीची शांतता ठरणार होती.
या परिस्थितीत अचानकपणे मित्तल स्टीलने आर्सेलर विरूध्द 'होस्टाईल बिड' ची घोषणा केली व सारा युरोप ढवळून निघाला...
२२.८ बिलीयन डॉलर्स. इतकी प्रचंड किंमत मोजायची तयारी दाखवून मित्तल नी आपले हेतू स्पष्ट केले. स्टील उद्योगाचा चेहरामोहरा बदलणार याची सर्वांना जाणीव झाली. पण सगळे इतके सोपे नव्हते; सोपे असणारही नव्हते, आणि याचीही सर्वांना कल्पना होती.
सगळ्यात मोठा अडसर होता आर्सेलर मॅनेजमेंटचा. फ्रेंडली डीलला नकार देणारी ही मॅनेजमेंट टीम 'होस्टाईल बीड' ला सर्वशक्तीनीशी; सर्व मार्गाने तोंड देणार हे उघड होते.
आर्सेलरचे घर - लक्झंबर्ग, फ्रान्स, बेल्जीयम, स्पेन आणि खुद्द लंडन मध्ये वेगवेगळ्या प्रतिक्रिया उमटल्या. सर्वांनाच हे अविश्वसनीय वाटत होते.
आर्सेलर, लेबर युनीयन्स, या सर्व देशातले मंत्री, लक्झंबर्गचे राष्ट्रपती, कॉम्पीटीशन कमीशनर्स सगळे जण एकत्र येवून मित्तल स्टीलच्या विरोधात उभे राहिले.
प्रत्येकाचे वेगवेगळे हितसंबंध गुंतले होते.
आर्सेलरला 'स्वत्व' जपायचे होते. मित्तल स्टील बरोबर मर्ज होवून आपली 'ओळख' पूर्णपणे मिटून द्यायची नव्हती.
लेबर युनीयन्स ना व प्लँट बंद होण्याची व कामगारांच्या नोकर्यांची चिंता होती.
लक्झंबर्ग, फ्रान्स, बेल्जीयम, स्पेन ला आर्सेलरने त्यांच्या देशात केलेल्या गुंतवणुकीची व भविष्यकालीन धोरणांची काळजी होती.
कॉम्पीटीशन कमीशनर्स ना स्वच्छ व्यवहारांची आणि एकाधिकारशाहीची शंका होती.
लक्झंबर्गचे राष्ट्रपती व मंत्रीमंडळ नवीन कंपनीचे मुख्य कार्यालय लक्झंबर्ग बाहेर जावू नये याच्या विवंचनेत गुंतले होते.
या सगळ्यांमध्ये एकच समान दुवा होता की मित्तलना रोखायचे.
कोणत्याही देशाला, सरकारला, कुणा पदाधिकार्याला न कळवता अचानकपणे केलेली घोषणा पचवणे सर्वांनाच जड गेले. कारण..?
"युरोप मध्ये अशा गोष्टी या पध्दतीने केल्या जात नाहीत"
युरोपीयन कमीशन, देशांतर्गत सरकार, वाणिज्य मंत्री, कॉम्पीटीशन ऑथॉरीटीज यांना आधी संपूर्णपणे कल्पना देवून, विश्वासात घेवून भविष्यकालीन धोरणे / बदल वगैरे कळवून मगच पुढच्या हालचाली करायच्या ही सर्वमान्य पध्दत.
याला उघडपणे छेद देत मित्तलनी अत्यंत धाडसी पाऊल टाकले होते.
पांच वेगवेगळे देश, त्यांचे वेगवेगळे नियम, वेगवेगळे कायदे या सर्वांवर असणारा युरोपीय संघटनेचा अंकुश आणि या सर्वांचे डील बाबतचे प्रतिकूल मत याला तोंड द्यावे लागणार हे मित्तलना माहिती होते. वेगवेगळ्या क्षेत्रातील ३०० तज्ञ लोक यासाठी अहोरात्र झटत होते. मित्तल स्टीलच्या बाजूने इन्व्हेस्टमेंट बँकर्स ची फौज उभी केली गेली होती.
अशीच फौज आर्सेलरने ही उभी केली.
मित्तल स्टीलच्या बाजूने,
Goldman Sachs
Credit Suisse
HSBC
Citi Group
Societe Generale
आर्सेलरच्या बाजूने
Merrill Lynch
Morgan Stanley
Deutsche Bank AG
BNP Paribhas SA and UBS AG.
तर लक्झंबर्गला सरकारचे सल्लागार होते, JP Morgan Chase and Co.
ही फक्त इन्व्हेस्टमेंट बँकर्स ची यादी. लॉ फर्म, PR फर्म, अकाऊंटन्ट्स, कम्युनीकेशन एक्स्पर्ट्स या व अशा अनेक टीम्स एकाच वेळी मैदानात उतरल्या होत्या.
जगभरातले Who's Who एकतर या डीलमध्ये या ना त्या कारणाने गुंतले होते नाहीतर खूप बारकाईने लक्ष ठेवून होते.
(अवांतर - या डीलनंतर वरील सगळ्या फर्म्सना मिळालेली अॅडवायझरी फी होती तब्बल ३०० मिलीयन डॉलर्स)
पुढे काय होणार याची सर्वांनाच उत्सुकता होती.
कोणतीही चर्चा न करता, डील मधले मुद्दे विचारान न घेता आर्सेलर मॅनेजमेंटने तिसर्याच दिवशी मित्तल स्टीलची ऑफर नाकारली.
पुढचे पांच महिने मित्तल पितापुत्र वेगवेगळ्या देशांना भेटी देत होते. राज्यकर्ते, मंत्री, युरोपीयन कमीशनचे अधिकारी, देशांतर्गत सरकारचे पदाधिकारी, कॉम्पीटीशन कमीशनर्स, शेअरहोल्डर्स ना भेटत होते. ऑफर मागची कल्पना. स्टील उद्योगाचे भवितव्य. जागतीक स्टील उद्योगातील युरोपचे स्थान, महत्त्व अशा गोष्टी पटवून दिल्या जात होत्या.
या पांच महिन्यांच्या दरम्यान मित्तल पितापुत्रांनी ७५० तासांपेक्षाही जास्त विमान प्रवास केला (साधारणपणे २५ वेळा जगप्रदक्षिणा होईल इतके) बाकीच्या लोकांसाठी मित्तल स्टीलने जेट विमाने भाड्याने घेतली होती.
या दरम्यान आर्सेलर CEO गाय डॉले वेगळ्याच कारणासाठी चर्चेत राहिला..
मित्तल स्टीलला "कंपनी ऑफ इंडीयन्स",
मित्तल स्टीलने कमावलेल्या पैशाला 'monnaie de singe' म्हणजेच 'monkey money'
लक्ष्मी मित्तलना 'खोटे बोलणारा / खरे लपवणारा माणूस'
आर्सेलर म्हणजे 'खरे अत्तर' आणि मित्तल स्टील म्हणजे 'यु-डी-कलोन'
अशी विशेषणे वापरून स्वत:साठी आणि स्वत:च्या कंपनीसाठी परिस्थीती आणखी बिकट करून घेतली.
१९ मे २००६ ला मित्तलनी आपली ऑफर ३४ % ने वाढवली. कंपनी स्ट्रक्चर बदलायचे मान्य केले व नवीन कंपनी मधला फॅमीली स्टेक ५०% च्या खाली न्यायचीही तयारी ठेवली.
लक्ष्मी मित्तल चर्चेसाठी अजूनही वाट बघत होते. त्यांच्या प्रयत्नांना आर्सेलर मधून कोणीच दाद देत नव्हते.
दरम्यान आर्सेलरने एक व्हाईट नाईट शोधून काढला. "सेव्हरस्टाल" रशीयन स्टील कंपनी.
२६ मे २००६ ला आर्सेलरने "सेव्हरस्टाल" बरोबर मर्जर ची घोषणा केली.
मित्तल स्टील साठी हा मोठा धक्का होता. इतके सारे प्रयत्न वाया गेल्यामुळे सगळेच जण सुन्न झाले. मित्तल स्टील ला पुढे अंधार दिसत होता.
चार महिने सर्व शक्तीनीशी लढलेल्या लढाईत त्यांच्या समोर दुसरेच कोणीतरी जिंकत होते...
स्वतः लक्ष्मी मित्तल, आदित्य, या डील वर काम करणारा 'कोअर ग्रूप', विविध क्षेत्रातले सल्लागार आणि तज्ञ सगळेच जण निराश झाले. नक्की कोणत्या गोष्टीमुळे अचानक सगळ्या गोष्टी बदलल्या याचा विचार सुरू झाला. या डीलसाठी वेगवेगळ्या कामात गुंतलेले व देशोदेशी विखुरलेले सगळे मॅनेजर्स एकत्र आले आणि अत्यंत वाईट मनस्थितीत मीटींग सुरू झाली..
आर्सेलरमध्येही त्याच वेळी एक भव्य मीटींग सुरू झाली. 'सेव्हरस्टाल' चा सर्वेसर्वा अलेक्सी मॉरडॅशॉव पहिल्यांदाच आर्सेलर च्या मीटींगमध्ये सहभागी होत होता. आर्सेलर मॅनेजमेंट सगळ्यांना धन्यवाद देत होते, आभार मानत होते. आपले अस्तीत्व जपल्याच्या, स्वत:चे नाव शाबूत ठेवल्याच्या आणि एक होस्टाईल बीड परतावून लावल्याच्या आनंदात सर्वजण मश्गूल झाले होते. स्वतःची पाठ थोपटून घेण्याची स्पर्धा सुरू झाली.
'आर्सेलर सेव्हरस्टाल' फ्रेंडली मर्जर ची इत्यंभूत माहिती मिळताच मित्तल स्टील आणि शेअरहोल्डर्स हादरून गेले. मित्तल स्टीलने दिलेली ऑफर सर्वच पातळ्यांवर सेव्हरस्टाल पेक्षा वरचढ होती तरीही आर्सेलरने सेव्हरस्टाल बरोबर हात मिळवावेत हे कुणालाच पटले नव्हते.
सेव्हरस्टाल बरोबरची डील आर्सेलरला कधीही फायदेशीर ठरणार नव्हती.
मित्तल आणि टीम याच क्षणाची वाट बघत होते.
इन्व्हेस्ट्मेंट बँकर्स, कम्युनीकेशन टीम, PR टीम सगळे जण कामाला लागले.
'सेव्हरस्टाल आर्सेलर' डील आणि 'मित्तल आर्सेलर' डील मधला फरक, त्याचे स्टील उद्योग आणि युरोपीयन मार्केटवर होणारे दूरगामी परीणाम सगळीकडे झळकू लागले. आर्सेलरच्या इन्व्हेस्टर्स आणि शेअरहोल्डर्सचे फोन खणखणू लागले, मोबाईल गुणगुणू लागले आणि मेलबॉक्स भरून वाहू लागले. संपर्काचे एकही साधन शिल्लक न ठेवता मित्तल स्टीलचे वेगवेगळे टीम मेंबर्स बेगुमानपणे व अत्यंत सावधपणे हे सगळे जिथे शक्य होईल त्या त्या ठिकाणी मांडत होते. मित्तल स्टीलच्या बाजूने शेअरहोल्डर्सचे पारडे झुकू लागले.
ज्यांचे आर्सेलरमध्ये मोठ्या प्रमाणात शेअर्स आहेत अशा काही खास शेअरहोल्डर्सना लक्ष्मी मित्तल स्वत: भेटून परिस्थीती विषद करत होते व त्यांचे मत मित्तल स्टीलच्या बाजूने वळवून घेत होते.
केवळ ४ ते ५ दिवसातच आर्सेलरच्या ३० % ते ३५ % शेअरहोल्डर्सना आपल्याकडे वळवून घेण्यात मित्तल स्टील यशस्वी झाले आणि आर्सेलर मॅनेजमेंट च्या पायाखालची जमीन सरकू लागली.
या सर्व घडामोडींवर युरोपीयन कमीशनर्स व रेग्यूलेटर्स खूप बारकाईने लक्ष ठेवून होते. विविध उद्योगांमध्ये युरोपचे रशीयावर असलेले अवलंबीत्व त्यांच्या चिंतेचा विषय होता. त्यात स्टील उद्योगाची भर पडू देणे युरोपीयन उद्योगांना परवडणारे नव्हते.
यादरम्यान मित्तल स्टीलच्या ऑफरला युरोपीयन कमीशनर्सनी हिरवा झेंडा दाखवला आणि मित्तल टीमचे मनोधैर्य आणखी उंचावले.
या परिस्थीतीत शेवटचा वार केला भारतीय सरकारने.
फेब्रुवारी २००६ मध्ये ज्यावेळी फ्रेंच राष्ट्रपती जॅक शिराक भारतभेटीवर आले होते त्यावेळी मित्तलनी होस्टाईल बीड ची घोषणा करून जवळ जवळ महिना होत आला होता. 'भारतीयत्वाच्या' मुद्द्यावरून युरोपीयन देशांचा या डीलला असलेल्या विरोध आणि पक्षपातीपणा विरूध्द भारतीय पंतप्रधान आणि मंत्रीमंडळाने निषेध नोंदवला होता..
तोच धागा पकडून भारताच्या वाणिज्य मंत्र्यांनी (कमल नाथ) 'सेव्हरस्टाल आर्सेलर' डील वर आणि त्यावर असलेली युरोपीयन देशांची दुटप्पी भूमीका यावर कडक शब्दात ताशेरे ओढले, वर्णभेदाचा निषेध म्हणून अप्रत्यक्षपणे "कॉमर्स वॉर" ची घोषणा केली.
तरीही शेवटचा प्रयत्न म्हणून आर्सेलर मॅनेजमेंटने आपले मत रेटून नेत 'सेव्हरस्टाल आर्सेलर' डील वर शिक्कामोर्तब केले. हा निर्णय अत्यंत वादग्रस्त ठरला.
आर्सेलरचे शेअरहोल्डर्स, कामगार संघटना, इन्व्हेस्टर्स (ज्यामध्ये व्यक्तींबरोबर कांही देशांचाही समावेश होता) आणि ते सर्व देश ज्यांचा आर्सेलरच्या डोक्यावर हात होता त्यांना हा निर्णय पटणे शक्यच नव्हते.
'शेअरहोल्डर्स चे हित जपले जात नाहीये' या कारणाने शेअरहोल्डर्सच्या प्रतिनिधींनी आर्सेलर मॅनेजमेंटला खडसावले.
युरोपीयन कमीशन ने या निर्णयाबाबत प्रश्नचिन्ह उपस्थीत केले आणि आर्सेलरवर बरेच निर्बंध लादले.
कामगार संघटनाही मित्तल स्टीलच्या बाजूने उभ्या राहिल्या.
या दरम्यान झालेल्या एका ' आर्सेलर शेअरहोल्डर्स मीट' मध्ये विक्रमी संख्येने शेअरहोल्डर्स उपस्थीत राहिले व 'सेव्हरस्टाल आर्सेलर' डीलच्या विरोधात मतदान करून मित्तल स्टीलचे पारडे आणखी जड केले.
परिस्थितीची अचूक जाण असलेल्या लक्ष्मी मित्तनी आपली ऑफर आणखी वाढवली व ३३.७ बिलीयन डॉलर्स पर्यंत नेवून ठेवली (त्यावेळचे १,५२,००० कोटी रूपये). कंपनीतला मित्तल कुटूंबाचा हिस्सा ४५%च्या खाली घेतला आणि बोर्ड ऑफ डिरेक्टर्सची संख्या १८ पर्यंत वाढवून त्यापैकी फक्त ६ जागा स्वतःकडे ठेवल्या.
या ऑफरला नकार देण्यासाठी आर्सेलर मॅनजमेंटला कारण सापडणे शक्यच नव्हते.
मित्तल स्टीलकडून सतत पाच महिने अव्याहतपणे काम करणार्या ३०० लोकांच्या टीमच्या प्रयत्नांना यश आले व २५ जून २००६ ला जगातली पहिल्या १००+ मिलीयन टन उत्पादन करणार्या "आर्सेलर मित्तल " ची घोषणा झाली.
जगातली सर्वात मोठी स्टील कंपनी.. जागतीक स्टील उत्पादनात व १०% वाटा असणारी 'आर्सेलरमित्तल' दुसर्या क्रमांकाच्या प्रतिस्पर्ध्यापेक्षा तिपटीने मोठी होती यावरून या कंपनीचा अवाका लक्षात यावा.
विजयी क्षण.
लक्ष्मी मित्तल - जोसेफ किंच (आर्सेलर चेअरमन) - आदित्य मित्तल
विजयी हास्य
सद्यस्थिती -
२००८ च्या मंदीमुळे आर्सेलरमित्तलचे उत्पादन प्रचंड प्रमाणात कमी झाले पण २००९ नंतर मार्केटबरोबर तेही सावरत आहे.
स्टील उत्पादन - मिलीयन टन मध्ये
२००७ - ११६.४ MT
२००८ - १०३.३ MT
२००९ - ७७.५ MT
२०१० - ९८.२ MT
२०११ - ९७.२ MT
२०११फॅक्ट फाईल
Revenue..............-....US$ 93.973 Billion
Operating Income....-....US$ 04.898 Billion
Profit..................-....US$ 02.263 Billion
Total Assets..........-....US$ 121.88 billion
Total Equity..........-....US$ 56.690 billion
Employees...........-....261,000
'आर्सेलरमित्तल' ला जोरदार पर्याय उभा करण्यात चीन यशस्वी झाला आहे. जगातल्या ३० मोठ्या स्टील कंपन्यांच्या यादीत चीनच्या १० कंपन्या असून त्यांचे एकत्रीत उत्पादन ३०० मिलीयन टन च्या जवळपास आहे.
३० जून २०१० ला युरोपीयन कमीशन ने १७ स्टील कंपन्याना "Price Fixing Scandal" साठी ५१८ मिलीयन युरो इतका प्रचंड दंड ठोठावला. इथेही 'आर्सेलरमित्तल' आघाडीवर होते, 'आर्सेलरमित्तल' ला सर्वात जास्त दंड सहन करावा लागला.
भारतीय स्टील उद्योगातील 'आर्सेलरमित्तल'चा सहभाग हा एक वादग्रस्त विषय आहे, बरेच मोठे प्रकल्प, बरीच वर्षे लालफितीत अडकले आहेत - पण ती चर्चा इथे नको.
*************** संदर्भ ***************
विकीपीडीया
इंटरनॅशनल स्टील स्टॅटिस्टीक ब्यूरो
२००६ च्या दरम्यान प्रसिध्द झालेली व जालावर उपलब्ध असलेली वर्तमानपत्रे
http://strat.in
कोल्ड स्टील च्या संदर्भाने मिळालेली माहिती आणि जालावरची असंख्य पाने.
**********************************
